|
M a r i a |
|||
|
Een meisje wordt middelares (1) |
|||
|
|
|||
|
Klik op een hyperlink om te gaan naar de pagina van uw keuze |
|||
| Voorwoord In de late Middeleeuwen, de tijd voorafgaande aan de Reformatie, was de verering van Maria tot grote hoogte gestegen. De reformatorische kerken reageerden daarop door nauwelijks nog naar Maria om te kijken: zij heeft wel Jezus gebaard, zij komt voor in het kerstverhaal, maar dat is geen reden om haar in het bijzonder te vereren. Maar ook wie niets bijzonders met Maria 'heeft', komt haar wel tegen in de kunst van de vroege eeuwen van de kerk. Niet vanaf het begin: vierhonderd jaar heeft de kerk niets met of aan Maria 'gedaan'. Andere heiligen, martelaren en martelaressen trokken de aandacht, werden vereerd en dus ook afgebeeld. Maar als haar verering begint, is zij niet meer te stuiten |
en klimt zij op tot goddelijke hoogte, Koningin van Hemel en Aarde. In de kunst is zij veel meer afgebeeld dan haar kind Jezus.Omdat de bijbel maar heel weinig over haar vertelt, komen er al vroeg vrome geschriften, die veel meer verhalen meedelen. En kunstenaars brengen dat allemaal in beeld, om te mediteren, na te volgen of te vereren. Het zijn miniaturen in de boeken, ikonen aan de muur, juwelen om de hals en ivoortjes op tafel. Dezelfde vrouw, hetzelfde gezicht en meestal ook hetzelfde gewaad, maar in tientallen rollen, honderden gedaanten. Het loont de moeite om na te gaan in welke gedaante, in welke rol Maria wordt afgebeeld.. | ||
| Maria een meisje wordt middelares. Over dit onderwerp gaf kunsthistoricus dr. Eddy van den Brink uit Leersum een achttal lezingen met voorbeelden op dia's in de eerste maanden van het jaar 2002. Ik kreeg toestemming van hem om een samenvatting hiervan op deze website te plaatsen. Hier en daar treft u in verband met de leesbaarheid, een kleine uitbreiding aan. | |||
|
Bij de verbeelding van Maria hebben zoals boven al
werd geconstateerd, legenden in apocriefe literatuur zoals het proto
evangelie van Jacobus en het pseudo Mattheüsevangelie, een
belangrijke rol gespeeld. Daarnaast waren aanspreektitels in de
liturgie van invloed op de tot stand koming van ikonen. Deze werden
aan de bijbel en de kerkvaders ontleend. Hieronder volgt een
voorbeeld: |
|
||
|
|
|||
| Indeling
van de Maria ikonen Wat de Maria-ikonen betreft kunnen we deze indelen naar de ikonen die het leven van Maria betreffen en de ikonen die meer portretten zijn van Maria. Allereerst de ikonen die over het leven van Maria gaan. Als op 25 december Jezus wordt geboren moet de aankondiging van de geboorte op 25 maart zijn geweest. In de bijbel wordt er ook over gesproken dat Maria en Elisabeth elkaar ontmoeten na ongeveer vier of vijf maanden: de visitatie. Dat zou dan op twee juli geweest kunnen zijn. De presentatie van het kindje Jezus in de tempel betekende ook een reiniging van Maria: Maria Lichtmis. Het einde van het leven van Maria, Maria ten hemel opneming, wordt op 15 augustus herdacht en de onbevlekte ontvangenis op acht december. Dan moet Maria's geboorte op acht september herdacht worden. Dit laatste feest werd pas in de 9e eeuw opgenomen in de kerkelijke kalender. Zoals hierboven al werd gezegd geeft de bijbel weinig informatie over Maria. We weten dat ze uit het geslacht van David stamde. In de apocriefe verhalen lezen we hoe Joachim en Anna, de ouders van Maria, eerst kinderloos waren. Maar hun gebed om een kind werd door God verhoord. Omdat de ouders beloofd hadden het kind dat geboren zou worden aan God te wijden, werd het kind op drie jarige leeftijd naar de tempel gebracht. Dit verhaal wordt vaak afgebeeld in de ikonografie. |
De tweede kerstdag is gereserveerd voor een feestelijke bijeenkomst rond Maria, ook wel synaxis genoemd. Zij zit op een troon met het Kind op haar schoot. De wijzen komen samen met de herders bij de moeder op bezoek. Omstreeks 600 wordt 15 augustus opgenomen in de byzantijnse feestkalender. Hoewel de lichamelijke ten hemelopneming van Maria wel in het westen tot dogma werd verklaard, al was dit pas in 1950, werd dit in het algemeen in de orthodoxe kerken wel geloofd, ook al werd het in die kerken nooit tot dogma verheven. Dat heeft wel gevolgen gehad voor de afbeelding van de ten hemelopneming van Maria. We zien altijd een sterfbed van Maria. Maar daarnaast is ook Christus aanwezig die het in het wit geklede zieltje van Maria in de handen houdt om naar de hemel te brengen. In zijn "Legenda Aurea" heeft Jakobus de Voragine in de 13e eeuw de gangbare legenden over Maria's einde tot één verhaal gesmeed. Op een dag dat Maria heel sterk naar haar Zoon verlangt moet ze huilen. Een engel brengt haar een palmtak en belooft haar dat ze over drie dagen lichamelijk opgenomen zal worden en met eer ontvangen door haar Zoon. Zij spreekt dan ook de wens uit dat de apostelen bij haar afscheid mogen zijn. Een wens die bij die gelegenheid wordt vervuld. En engelen zagen tot hun grote verbazing dat de Koning de ziel van een vrouw in zijn armen droeg en naar de hemel bracht. |
||
|
|
|||
| Een verhaal uit het leven van Maria | |||
|
Toen Maria's derde
verjaardag aanbrak, maakte Joachim haar vader, een mooie optocht. Hij
gaf alle kinderen die op de verjaardag waren gekomen van Maria, een
fakkel. Maria keek haar oogjes uit en lette nauwelijks op haar vader
en moeder. Zo brachten zij haar naar de tempel, waar de priester al
klaarstond om haar te ontvangen met een kus en een zegenwens. Hij liet
haar neerzetten op de derde trede van het brandofferaltaar. Toen
Maria's voeten de stenen raakten, begonnen ze te dansen. En vol
ontroering volgden de ogen van de ouders, vriendinnetjes en de anderen
die er waren, Maria. Zij zagen haar vol blijdschap het huis van God
binnendansen. Ze keek zelfs niet eenmaal om naar haar ouders of
vriendinnetjes. Als een duifje woonde zij van nu af aan in de tempel van de Heer. Maar zij at zo weinig, dat de mensen zeiden: ze eet zeker uit de hand van een engel. NaarWilly van der Helm, Legenden van Moeder de Kerk |
Naast de vier
evangeliën die door de kerk in 325 op het concilie van Nicea erkend
zijn als richtsnoer voor geloof en leven zijn er ook niet canonieke,
apocriefe boeken. Deze laatste boeken zijn wel stichtelijk voor de
gelovigen om te lezen, maar omdat ze geen openbaring bevatten, zijn ze
niet normatief voor geloof en leven. In de niet canonieke boeken vinden we meer informatie over het leven van Maria dan in de evangeliën. Het verhaal dat we zojuist lazen: De opdracht in de tempel van Maria, is zo'n verhaal uit apocriefe boeken. De byzantijnse dichtkunst en ikonenkunst is sterk beïnvloed door deze verhalen. Toch werden er al spoedig grenzen gesteld aan die invloed door de binding aan regels hoe bijvoorbeeld Maria geschilderd moest worden: een zekere formalisering ontstond. De verering van Maria begon al vroeg: in de derde eeuw na Christus. Deze verering werd gestimuleerd door de bestaande vormen van moedercultus, zoals men die o.a. kende in Egypte en in de tijd van het Hellenisme. |
||
|
|
|||
|
Op feestikonen die het leven van Maria weergeven zien we dan de volgende scènes afgebeeld: |
|||
|
|
||
| Maria wordt als ze drie jaar is naar de tempel gebracht door Anna en Joachim. Een dienares brengt haar bij de hogepriester Zacharias. Boven aan de trap zit Maria die eten krijgt van aartsengel Gabriël. | |||
|
|
Het
ontslapen (dormitio) van Maria Het feest van het ontslapen van Maria op 15 augustus is het belangrijkste Mariafeest in de Oosters orthodoxe kerk. Maria ligt uitgestrekt op haar bed. Om haar heen bevinden zicht treurende apostelen met name: Paulus, Petrus en Johannes en een paar bisschoppen. Centraal op de ikoon zien we Christus in een mandorla. Hij neemt de ziel van zijn moeder in ontvangst. Die ziel ziet eruit als een kind in doeken en wordt op de linkerarm gedragen. De bedoeling is dat de aanwezige engelen deze ziel overnemen en naar de hemel brengen. Van het bed naar beneden hangt een rood kleed omlaag. Voor dat rode kleed zien we een verhaal afgebeeld dat we kennen uit de apocriefe verhalenreeks over Maria. Een jood, Jephonias genaamd rende tot dichtbij de baar en probeerde het bed van Maria omver te werpen om zo de rouwplechtigheid te verstoren. Maar op dat moment kwam er een engel uit de hemel en sloeg met een zwaard de handen af, die aan de rand van het bed bleven hangen. Pas toen de man een gebed tot Maria richtte werden zijn handen weer op wonderbaarlijke wijze aan zijn armen gezet. |
||
|
|
|||
| Portretten
van Maria Portretten van Maria komen niet uit de lucht vallen. Ze gaan vaak terug op bijzondere gebeurtenissen of op de evangelist Lucas. |
|||
|
|
|||
|
De evangelist Lucas, wordt vaak
afgebeeld als schilder. |
|||
|
|
|||
|
Klik op een hyperlink om te gaan naar de pagina van uw keuze |
|||
