|
De Russische dictator Josef Stalin (1879-1953) leeft in de herinnering voort als massamoordenaar. Doodde hij twintig miljoen,
veertig miljoen of zestig miljoen onderdanen? Deze man liet zich 'de vader aller volkeren' noemen, 'de grote inspirator en
organisator van de zeges van het communisme', 'de geniale strateeg van de socialistische revolutie' en 'de grootste veldheer
aller tijden'. Volgens de officiële biografie was er in Stalins optreden ,,geen spoor van inbeelding, eigenwaan en zelfvoldaanheid''
te vinden. Maar in zijn werkkamer stond een lang rek vol grammofoonplaten met redevoeringen van zichzelf. Als hij 's nachts
aan het werken was, luisterde hij ernaar.
WREED EN ACHTERDOCHTIG
In werkelijkheid was hij een bange, wantrouwende en wrede man. Hij was behept met een ziekelijke achterdocht en zag overal
vijanden. Z'n medewerkers waren bang voor een ontmoeting, want hij kon je zomaar aankijken en zeggen: 'Wat heb je vandaag
een ontwijkende blik. Waarom kijk je me niet recht in de ogen?'
Wantrouwen paarde zich aan angst. Doodsbang was hij voor aanslagen op zijn leven. Bij de conferentie van Potsdam, het geallieerde
overleg over de toekomst van Duitsland in juli 1945, liet hij zich bewaken door zeven regimenten van de geheime dienst NKVD,
samen 1500 man. Bezocht hij zijn vakantieverblijf op de Krim, dan werden z'n villa, de kust van de Krim en de route er naartoe
beveiligd door duizenden agenten. De bossen rond zijn buitenverblijven waren bezaaid met mijnen.
Dat hij wreed was, bewijzen de miljoenen slachtoffers van zijn bewind. Stalin plaatste zonder nadenken een handtekening onder
tientallen doodvonnissen en genoot even later van een film in de bioscoop, die hij twee-, driemaal per week bezocht. Wreed
was hij ook in persoonlijke verhoudingen. Voor de grap wond hij tijdens een nieuwjaarsviering rolletjes papier om de vingers
van z'n secretaris en stak ze in brand. De man verbrandde zijn vingers deerlijk, de pijn sloeg door het lichaam, maar hij
hield zich stil uit vrees. Stalin gaf persoonlijke richtlijnen voor het mishandelen van gevangenen.
Psycholoog Erich Fromm noemde hem een schoolvoorbeeld van een sadist, geschapen door een wrede vader. Stalin-biograaf Tucker
zag Stalin behept met een minderwaardigheidscomplex. Nog een mogelijkheid: De vroege dood van zijn eerste vrouw en de zelfmoord
van zijn tweede vrouw, Nadezjda, in 1932 maakten hem eenzaam en agressief. Meer dan ideologie en omstandigheden heeft huiselijke
ongerief dit monster voortgebracht.
EEN BOZE VADER
Hij werd op 21 december 1879 geboren als Josef Vissarionovitsj Djoegasjvili in het Georgische dorpje Gori, waar zijn vader
schoenmaker was. Eerder had z'n moeder twee jongens gebaard, die beiden op jeugdige leeftijd stierven. Josef bleef het jongste
kind. Zijn jonge jaren voltrokken zich in grote ellende. Het was de schuld van zijn vader, een dronkaard, gewend om z'n kater
af te reageren op moeder en zoon. ,,Vreselijke pakken slaag, die daarbij nog onverdiend waren ook'', zei een jeugdvriend later.
Soms sloeg de moeder terug en ook Josef deed dat eens. Als elfjarige wierp hij een mes naar zijn vader en vluchtte naar de
buren, die hem tegen z'n vader beschermden. In 1909 stierf deze bruut bij een ruzie in de kroeg.Het geweld in huis drukte
het gezin terneer. De moeder zocht troost in het geloof en de kerk, de zoon hield zich stil en probeerde weinig op te vallen.
Camouflage werd een tweede natuur. ,,Om zich tegen de harteloosheid van zijn vader te kunnen verdedigen, werd hij wantrouwend
en op zijn hoede, leerde hij te ontwijken, te huichelen en zijn tijd af te wachten'', meende biograaf Isaac Deutscher, en
hij trok zijn conclusie snel: ,,Het leven gaf hem al op jonge leeftijd lessen die hem later van nut zouden zijn.''Een andere
erfenis uit zijn jeugd was de pokdaligheid, gevolg van de pokken. Op foto's liet Stalin de oneffenheden op z'n gelaat retoucheren.
Zijn geringe lengte - hij was slechts 1.64 meter lang - was hem een kwelling. Later liep hij op schoenen met hoge hakken en
tijdens het afnemen van parades stond hij op een stenen verhoging. Door een infectie was z'n linkerarm wat korter dan de rechterarm
en mogelijk enigszins verlamd. Dit gebrek heeft hij altijd gecamoufleerd. Camouflage was Stalins antwoord op z'n lichamelijke
gebreken en het geweld in huis.Hij leerde meer. Macht en autoriteit bleken hetzelfde als pijn en verdriet doen. Om pijn en
verdriet te voorkomen, moest hij macht verkrijgen. Stalin kon niet anders. Aldus Erich Fromm.
DE GEWELDIGE GEORGIER
Stalins gang naar de macht liep langs grillige wegen. De vrome moeder zond haar puberzoon in 1894 naar een priesterschool.
Eerst rebelleerde hij tegen de harde tucht en het schoolse onderwijs; uit protest las hij verboden literatuur. Hij verzaakte
het geloof en sloot zich aan bij de revolutionaire arbeidersbeweging. Hij moest daarom van school verdwijnen en verklikte
klasgenoten die dezelfde zonden bedreven.Stalin werd beroepsrevolutionair namens de bolsjewieken (communisten). Hij organiseerde
stakingen en overviel een gevangenis, allemaal om het bewind van tsaar Nicolaas omver te werpen. Met bankovervallen voorzag
hij de bolsjewieken van geld. Bij voorkeur hield hij zich op de achtergrond, criminelen liet hij het werk doen. Tussen 1902
en 1913 werd hij zevenmaal gearresteerd - aan de politierapporten zijn de nauwkeurige gegevens over Stalins lijf en leden
te danken. Zesmaal stuurden de autoriteiten hem naar een ballingsoord, tweemaal zat hij langdurig in de gevangenis. Hij ontsnapte
viermaal en overleefde elke arrestatie. Het gaf te denken: was Stalin een infiltrant van de politie? Bewijzen zijn er niet,
alleen vermoedens dat hij rivaliserende revolutionairen heeft aangegeven in ruil voor vrijlating.In 1912 trad Stalin toe tot
het Centraal Comité van de bolsjewistische fractie. De benoeming was te danken aan Lenin, een bewonderaar van Stalins kordate
en brute optreden in het verzet. Bewonderend sprak Lenin van de 'geweldige Georgiër', hoewel hij zich in mensen vergissen
kon. Weldra werd Stalin opnieuw gearresteerd en naar Siberië verbannen, waar hij zijn medegevangenen kwelde door privileges
op te eisen. Hij was immers een vooraanstaand partijlid.Niet alleen daardoor doorstond Stalin de Siberische kou en duisternis
van het poolgebied. Hij keerde in zichzelf, liet zich door niemand kennen en vermaakte zich met jagen en vissen, pijproken
en dagdromen. Stalin leefde z'n eigen leven in z'n eigen wereld en verwekte en passant een kind bij een vrouw uit de buurt.Stalin
was 37 toen de tsaar in februari 1917 z'n troon verliet en Lenin negen maanden later de macht greep. Cruciaal voor Stalins
weg naar absolute macht was de benoeming, in 1922, tot secretaris-generaal van de communistische partij. Nu mocht hij zeggen,
wie welke ambten zou bekleden in partij en staat. Zorgvuldig benoemde hij mensen die hem welgezind waren en plaveide zo de
weg naar de top. Doorgaans waren de nieuw benoemden harde, wilskrachtige functionarissen zonder veel idealen, precies het
type dat de jonge Sovjet-staat overeind kon houden in de burgeroorlog die volgde op de verwoestende Eerste Wereldoorlog. Zelf
was Stalin ook zo'n man, lange tijd tot genoegen van Lenin.Vlak voor zijn dood veranderde Lenin van gedachten. Hij schrok
van het geweld waarmee Stalin optrad tegen nationale minderheden en nog meer van de beledigingen die hij Lenins vrouw Krupskaya
had toegevoegd. 'Syfilis-hoer!' had hij door de telefoon geschreeuwd, omdat ze Stalins rivaal Trotski had gecomplimenteerd.
Aan z'n politieke testament voegde Lenin een naschrift toe. ,,Stalin is te onbeschoft, (...). Dus geef ik de kameraden in
overweging een middel te bedenken om Stalin van die post te verwijderen en op zijn plaats iemand te benoemen, die zich in
alle opzichten van Stalin ten goede onderscheidt - namelijk geduldiger, royaler, beleefder en met meer respect jegens de kameraden,
minder wispelturig enzovoort.''Het was te laat. Lenin stierf spoedig aan een beroerte, in januari 1924, en Stalin kreeg de
macht in handen. Met de gedwongen collectivisatie van de landbouw (1928-1933), probeerde hij van het land een industriestaat
te maken, ten koste van de levens van dertien miljoen koelakken (zelfstandige boeren). Er klonk gemor vanuit de partij: een
memorandum uit 1932 eiste een eind aan de collectivisatie en het afzetten van Stalin, 'de boze geest van de Russische revolutie'.
Maar Stalin bleef en er kwamen zuiveringen (1934-1938), die aan acht miljoen mensen het leven kostten. Vooral in de legerleiding
was de kaalslag groot, waardoor Hitler het land in 1941 aan de rand van de afgrond brengen kon. Twintig miljoen Sovjet-burgers
stierven. De cijfers zijn een conservatieve schatting. Collectivisering en zuivering alleen al eisten volgens Roy Medvedev
veertig miljoen en volgens Alexander Solzjenitsyn zestig miljoen mensenlevens.
DE VROUWEN
Verklaringen voor Stalins wreedheid zijn er genoeg. In zijn karakter, zijn opvoeding en zijn ideologie lag het geweld besloten.
Ongelukkige huwelijken zogen de laatste restjes menselijkheid uit zijn versteende ziel. Hij trouwde voor het eerst in 1905,
met Yekaterina Svanidze. Zij bad om vergeving voor zijn revolutionaire daden en hij sloeg haar, zoals Georgische mannen hun
vrouwen wel vaker sloegen. Niettemin had hij haar innig lief. In 1908 werd een zoon geboren, Yakov; hetzelfde jaar overleed
Yekaterina aan tyfus. Aan haar graf sprak Stalin roerende woorden. ,,Dit schepsel verzachtte mijn stenen hart. Ze is nu dood
en met haar zijn mijn laatste warme gevoelens voor de mensheid verdwenen.''Elf jaar later trouwde hij opnieuw, nu met z'n
zeventienjarige secretaresse Nadezjda Alliluyeva. Zij was een intelligente, zelfbewuste, charmante vrouw. Twee kinderen kregen
ze, Vasily in 1921, Svetlana in 1926. Yakov, die was opgegroeid bij Yekaterina's ouders in Georgië, werd in het gezinnetje
opgenomen.Het had mooi kunnen zijn, het werd een drama. Stalin was vaak afwezig. Hij en Nadezjda vervreemdden van elkaar,
eerst emotioneel, later ook politiek. Nadezjda was geschokt door de afgedwongen collectivisatie van de landbouw en de verschrikkelijke
hongersnoden die erop volgden. Stalin trok zich er niets van aan en bruuskeerde Nadezjda openlijk. Tijdens een diner dwong
hij z'n vrouw een glas leeg te drinken en gooide hij een brandende sigaret op haar kleren. Nadezjda stond op, ging naar huis
en benam zich het leven.Stalin was ontdaan. Staande bij haar kist zei hij: ,,Als vijand heeft ze me verlaten.'' Het was de
enige keer dat men tranen in zijn ogen zag. Nadezjda's dood was voor Stalin een nieuw bewijs dat 'de vijand' overal aanwezig
was. Hij trok zich terug in zijn buitenverblijf Kuntsevo, acht kilometer van het Kremlin, waar hij met terreur en oorlog de
strijd tegen 'de vijand' voortzette. Nieuwe liefdes bleven uit, hertrouwen deed hij niet.
DE KINDEREN
Het nakroost gaf hem weinig vreugde. Stalin ergerde zich aan Yakovs Georgische accent, meer nog aan zijn zachtaardige natuur.
Enkele keren probeerde Yakov zich van het leven te beroven, tot Stalins vermaak: ,,Ha, hij kan niet eens raak schieten!''
Yakovs huwelijk met de Joodse Yulia Mel'ster was Stalin een gruwel, want aan Joden had hij een hekel.In de oorlog was Yakov
commandant van een batterij houwitsers, in de rang van eerste luitenant. Op 4 juli 1941, veertien dagen na de inval, namen
de Duitsers hem gevangen. De verhoren doorstond hij waardig. Hij zei z'n ondervragers, dat Moskou nooit in Duitse handen vallen
zou. Begin 1943 wilden de Duitsers hem ruilen voor de veldmaarschalk Von Paulus, die bij Stalingrad gevangen genomen was.
Stalins reactie: 'Een maarschalk ruilt men niet voor een luitenant' en 'Ik heb geen zoon die Yakov heet'. Wie zich overgaf,
was een verrader en verraders mochten niet bestaan. Op 14 april 1943 rende Yakov naar het prikkeldraad en schoten de bewakers
hem dood. Zijn laatste zelfmoordpoging was gelukt.De tweede zoon, Vasily, diende bij de luchtmacht; hij schoot een Duits toestel
neer en werd in 1949 luitenant-generaal. Gezag had hij niet, zijn ondergeschikten terroriseerde hij, vaak was hij dronken.
Toch hield Stalin meer van hem dan van Yakov, tot op zekere hoogte, want Vasily's vijf kinderen heeft hij nooit gezien. In
1952 eindigde een door Vasily georganiseerde parade van de luchtmacht bijna in een drama: Op de dag van de revolutie vlogen
z'n vliegtuigen bij slecht weer laag over het Rode Plein. Publiekelijk schold z'n vader hem uit voor dwaas en mislukkeling
en zond hem terug naar de militaire academie. Een maand na de dood van z'n vader verdween Vasily in de gevangenis. In maart
1962 overleed hij na een drinkgelag aan alcoholvergiftiging.Svetlana was aanvankelijk Stalins lieveling, tot ze verliefd werd
op de Joodse filmer en intellectueel Aleksej Kapler. Voor het eerst in haar leven sloeg Stalin haar, vlak in het gezicht;
Kapler verdween naar Siberië. Drie huwelijken volgden, nooit werd ze gelukkig. In 1957 nam ze de achternaam van haar moeder
aan, in 1966 verliet ze de Sovjet-Unie. Als Svetlana Alliloejewa publiceerde ze twee autobiografische werken, die ook in het
Nederlands verschenen: Twintig brieven aan een vriend. De herinneringen van Stalins dochter (1967) en Een jaar als geen ander
(1969). Vooral het laatste boek geeft een goed beeld van het treurige gezinsleven van de familie Stalin. In 1984 keerde Svetlana
naar de Sovjet-Unie terug. Volgens de laatste berichten is ze nu rooms-katholiek en woont ze in Italië.
MOED EN BESCHEIDENHEID
Miste Stalin dan ieder talent voor menselijkheid? Niet helemaal. Weliswaar wierp hij Yakovs vrouw Yulia, z'n schoondochter,
in de gevangenis, want ze zou Yakov aan de Duitsers verraden hebben. Maar hij regelde ook een kindermeisje voor Yakov en Yasha's
dochtertje en na de oorlog gaf hij haar wel eens geld. Onderweg van z'n buitenverblijf naar het Kremlin gaf hij soms een lift
aan een oud vrouwtje of aan mensen die in de regen bij een bushalte stonden te wachten.In de Tweede Wereldoorlog toonde hij
grote moed. Bij Duitse luchtaanvallen klom hij op het dak van z'n huis om te zien wat er gebeurde. Toen de Duitsers in oktober
1941 de voorsteden van Moskou bereikten en het Kremlin klaar was voor de vlucht, besloot Stalin in Moskou te blijven. In die
tijd waren er rellen en plunderingen in de stad, maar Stalin ging de straat op om de mensen moed in te spreken. Zelfs verzette
hij zich tegen propagandafilms die hem lieten zien op plaatsen waar hij nooit was geweest. ,,Het is nodig voor de geschiedenis'',
zeiden z'n medewerkers. ,,Zulke geschiedenis hoef ik niet'', antwoordde Stalin. De inwoners van het verwoeste Stalingrad bedankten
hem voor de Duitse nederlaag. Bescheiden sprak Stalin: ,,Niet ik, maar het volk versloeg de Duitsers.''Niet dat de oorlog
hem milder had gemaakt, wel ouder. Dag en nacht had hij gewerkt. Pas in de vroege ochtend strekte hij zich even neer, met
z'n uniform en hoge laarzen vaak nog aan. Hij werd snel grijzer en kreeg kwaaltjes, vooral reumatiek, keelontsteking, duizelingen
en hoge bloeddruk. Na vijftig jaar stopte hij met roken.Stalins achterdocht bleef, en bereikte nieuwe hoogtepunten in 1952.
Hij verdacht minister van buitenlandse zaken Molotov van spionage voor Amerika. Diens vrouw verdween in de gevangenis, omdat
ze een 'Joodse agente' zou zijn. In januari 1953, twee maanden voor Stalins dood, 'onthulde' de Pravda het artsencomplot.
Negen vermaarde artsen, onder wie zes Joden, waren van plan geweest hoge militairen te doden, in opdracht van Israël en het
Westen.
VRESELIJKE DOOD
Er volgde een felle anti-Joodse campagne, die tot veel bloedvergieten had geleid, als Stalin eind februari 1953 niet ziek
geworden was. Volgens z'n dochter Svetlana had hij een stoombad genomen en weinig later een hersenbloeding gekregen. Na vele
uren wachten durfden z'n medewerkers pas te kijken waar Stalin bleef. Ze vonden hem liggend op de mat van z'n werkkamer, niet
tot spreken in staat, doorweekt met urine.Voorname leden van het Politburo, onder wie Chroesjtsjov en NKVD-chef Beria, werden
erbij geroepen, evenals de kinderen Svetlana en Vasily, die dronken was en riep dat de artsen z'n vader vermoordden. Hij werd
weggestuurd. Stalin lag enkele dagen op sterven. Svetlana was erbij en deed verslag. ,,Het gezicht begon donker te worden
en te veranderen, geleidelijk aan werden zijn trekken onherkenbaar; zijn lippen werden zwart. De laatste een of twee uur kreeg
hij het gewoon steeds en steeds benauwder. De doodsstrijd was vreselijk. Zij wurgde hem onder ieders ogen.'' Rondom het bed
stonden de leden van het Politburo. Beria trad op de stervende toe en zei: ,,Alle leden van het Politburo zijn hier vergaderd.
Zeg iets, Josef Vissarionovitsj....''Maar hij zei niets meer. Enige minuten later, op 5 maart 1953 om tien voor tien 's avonds,
was hij dood.
|
