Johann Christian Bach (Encarta, 1999)

De ontwikkeling van de Klassieke periode

Reeds in 1725 waren de eerste vormen van de zogenaamde pre-Klassieke periode, als een directe reactie op de statige barok, aanwezig in de muziek. De pre-Klassieke periode is niet een echte stroming, omdat de meeste thermen in deze periode (zoals de Galante Stijl, de Rococo en de Sturm und Drang) slechts van invloed waren op bepaalde aspecten in de muziek en niet op de muziek in het algemeen. In deze periode (+ 1725- 1775) stonden deze veranderingen in de muziek dus naast de op dat moment gangbare stroming, nl. de Barok. De Klassieke periode kan dan ook beschouwd worden als een volgroeide versie van de pre-Klassieke vormen.

Rococo. Een belangrijke voorloper van de Klassieke periode is de Rococo. De Barok was een grootse statige vorm, terwijl de Rococo, als een reactie daarop, meer charmant, speels en minder zwaarwichtig. Johann Christian Bach in Londen, die een vertegenwoordiger was van deze richting, heeft de jonge Mozart nog lesgegeven.

Galante stijl. De Galante Stijl is een andere pre-Klassieke vorm, waarbij begrippen als fraai, elegant en verfijnd meer passen. Bij deze vorm was de sentimentaliteit en intimiteit uiteindelijk zo sterk aanwezig dat het de soort eerste serieuze breuk was met de Barok. Een belangrijke vertegenwoordiger van deze pre-Klassieke vorm was Georg Philipp Telemann.

De Klassieke periode onderverdeeld

In de muziekgeschiedenis is de Klassieke periode één van de belangrijkere periodes. Dat komt vooral door de grote Klassieke meesters uit die periode, waaronder Joseph Haydn (zie hiernaast), Ludwig van Beethoven (zie hiernaast)en Wolfgang Amadeus Mozart (zie hieronder). De periode wordt daardoor vaak ingedeeld in drie kleinere periodes:

De periode van Haydn; hij was de ‘grondlegger’ van hoofdvorm, die hij ontwikkelde in zijn latere symfonieën, strijkkwartetten en sonates.

De periode van Mozart; hij was degene, die met zijn symfonieën de hoofdvorm dramatisch-lyrisch maakte.

De periode van Beethoven; hij ontwikkelde de dramatische beginselen van Mozart tot een hoogtepunt.(de jonge Beethoven heeft Mozart nog ontmoet)

Joseph Haydn

Mozart

Typische 18e eeuwse picknick met muziek van Mozart 

De kenmerken van de Klassieke periode

Algemeen kan worden gezegd dat de muziek uit de Klassieke periode evenwichtig was en uitging van een duidelijke vormgeving. Toch drukten de verschillende componisten allemaal hun eigen stempel op de muziek, terwijl de muziek uit de barok, die vaak veel dramatischer was, veel minder kenmerken van een componist in zich had.

Melodie. De melodie is over het algemeen logisch opgebouwd en is daardoor vaak gemakkelijk te herkennen. Een Klassieke melodie is opgebouwd uit thema’s, die elkaar afwisselen door het verschil in sfeer; dus bijvoorbeeld eerst een vrolijk en daarna een bedroeft thema. De thema’s zijn opgebouwd uit periodes, die op hun beurt weer zijn opgebouwd uit frasen, bestaande uit vier of acht maten. De fraseopbouw vormt vaak een vraag- en antwoordspel, waarbij in de eerste frasen een ‘vraag wordt gesteld’, die in de tweede groep frasen wordt ‘beantwoord’. Al deze eerdergenoemde aspecten zorgen voor een afwisselend geheel, terwijl herhalingen er juist voor zorgen dat de eenheid gehandhaafd blijft.

Harmonie. In de harmonie veranderde er in de Klassieke periode niet veel ten opzichte van de Barok. Het grote verschil was echter dat de componisten in de Klassieke periode over het algemeen homofone muziek schreven, terwijl in de Barok ook polyfone muziek werd geschreven. Homofone muziek wil zeggen dat de partijen, die de melodie niet voeren, slechts een bijrol hadden, terwijl bij polyfone muziek de rol van die partijen belangrijker was. Deze partijen bestonden in de Klassieke periode, zowel in de homofone als de polyfone muziek, vooral uit akkoorden.

Dynamiek. In de Klassieke periode maakte men vooral gebruik van zgn. overgangsdynamiek, dat wil zeggen dat de volumeovergang geleidelijk gaat (crescendo’s en decrescendi). Dit in tegenstelling tot de Barok, waarin de terrassendynamiek vooral werd gebruikt, dat wil zeggen een plotselinge overgang van zacht naar hard of van hard naar zacht. Echter aan het einde van de Klassieke periode was deze 'ingehoudenheid' bijna verdwenen, zoals bij Beethoven, die met zijn symfonieën de overgangsdynamiek overboord zette.

Vorm. De vorm bestaat uit veel herhaling en een muziekstuk eindigt eigenlijk altijd met hetzelfde thema als waarmee het begon.

Muziekvormen

Opera. De muziekstijl ‘opera’ is tijdens de Klassieke periode vooral door Mozart beïnvloed. Hij was, door zijn reizen naar Italië, onder de indruk van deze muziekstijl geraakt. Zo wist hij het Duitse Singspiel, zoals ‘Die Entführung aus dem Serail’ (1782) op het pijl van de Italiaanse opera te krijgen door de rol van het orkest te intensiveren en de personages beter te karakteriseren. Deze twee kenmerken brachten ook vernieuwing in de Italiaanse opera. Het stuk ‘Die Zauberflöte’ (1791) vormt een perfecte verwerking van deze twee kenmerken: de muziek is complex, wat de intensiviteit van het orkest vergroot en het verhaal kan op verschillende manieren geduid worden. Er waren twee operasoorten, de opera seria en de opera buffa. Het verschil is dat de opera buffa, geschreven in de volkstaal, komisch was en het volk meer aansprak, terwijl de opera seria, geschreven in het Grieks of Latijn, meer ernst in zich had en minder voor het bestemd was voor het volk. Mozart combineerde de twee soorten in een soort algemene opera met tragische en komische aspecten. Een goed voorbeeld is ‘Don Giovanni’, waarin hij deze verschillende aspecten niet alleen in de relatie tussen de personages, maar ook in de personages zelf naar voren komen. Hiermee is dit ook een meesterwerk uit die tijd.

Pianoconcert. Het pianoconcert was ook een belangrijke muziekvorm uit de Klassieke periode, en dan met name het soloconcert. Hierbij speelden componisten vaak zelf hun eigen stuk voor een groot publiek. Een pianoconcert was onderverdeeld in drie delen (de grondlegger daarvan was Antonio Vivaldi), waarbij het eerste en het derde stuk snel gespeeld werd en het tweede stuk langzamer. Mozart stelde zijn concerten als volgt samen: het eerste deel, waarin meerdere muziekstructuren zijn gecombineerd; het middendeel is enigszins zangerig (wordt langzaam gespeeld); de finale, waarin veel muzikale verrassingen zitten, bevat veel tempo- en metrumwijzigingen.

Symfonie en kamermuziek. Joseph Haydn was, in tegenstelling tot Mozart, veel bezig met het schrijven. Echter de 41 symfonieën, die Mozart schreef, zijn van een uitzonderlijke kwaliteit. Een voorbeeld is de ‘Juppitersymfonie’, met een grandioos slot, waarbij sonate en fuga perfect wordt vermengd. De kamermuziek werd onder andere gevormd door de strijkkwartetten, vooral bij Mozart. Deze strijkkwartetten bestonden eerst uit drie en later uit vier delen, beïnvloed door Haydn. Bij de vierdelige kwartetten waren de partijen ook gelijkwaardiger.

Een afbeelding van het decor van 'Die Entführung aus dem Serail'

Een typisch 18e eeuwse salon met een strijkkwartet

windows mediaplayer 6.1 of hoger
Kaj Ruiters speelt Andante grazioso
 naar een Thema van Mozart