Prikkelbaar: agressie & depressie

Inleiding

Problemen met agressieregulatie komen voor bij ongeveer eenderde van de poliklinische depressieve patiënten. Het gaat hier om plotselinge en onverwachte heftige uitbarstingen van boosheid die veel negatieve gevolgen hebben voor de patiënt en zijn of haar sociale omgeving.

Een verlaagde stemming wordt over het algemeen gezien als primair bij de diagnose depressie. Onderzoekers als Van Praag en Fava zijn echter van mening dat er een subtype van depressie bestaat, waarin er niet zozeer sprak is van een verlaagde stemming, maar moeilijkheden met agressieregulatie voorop staan. Dit artikel wil een overzicht geven van theorieën en onderzoeksresultaten op het gebied van dit type depressie.

Van Praag: anxiety/aggression-driven depression

Een verlaagde stemming wordt over het algemeen gezien als primair bij de diagnose depressie. Professor H.M. van Praag neemt echter op grond van onderzoek het bestaan van een subtype van depressie aan, waarin niet een verlaagde stemming, maar angst en agressie centraal staan. Binnen het bassin van depressieve symptomen kan men naar zijn mening een samenhang van functiestoornissen vinden die als het ware aan de depressie vooraf gaan. Primair in zijn ogen bij dit type depressie is het onvermogen tot adequate regulering van angst en agressie.

Verstoringen in de serotonine (5-HT) huishouding (te constateren door een verlaagd CSF 5-HIAA) zijn niet syndroomspecifiek. Biologische kenmerken als serotonineniveau blijken sterker gecorreleerd te zijn met psychologische basisdimensies als angst, agressie, impulsiviteit en stemming dan met de nosologische categorieën van de DSM.

Verstoringen in de 5-HT huishouding zijn gevonden bij depressieve patiënten, maar dan met name bij die personen die problemen hebben met angst- en agressieregulatie. Bij deze zogenaamde 5-HT-related depression staat het onvermogen tot adequate regulering van angst en agressie centraal, waardoor deze patienten kwetsbaarder zijn voor specifieke vormen van stress. Van Praag noemt de verlaagde stemming een bijproduct, terwijl hij de disregulatie van angst en agressie als kern van de stoornis ziet. In de woorden van Van Praag: het gaat hier om een anxiety/aggression-driven depression. Ten gevolge van serotonerge verstoringen is de stress tolerantie van patiënten met een dergelijke depressie slecht, deze personen zijn bijzonder gevoelig voor bepaalde traumatische levensgebeurtenissen. Als gevolg daarvan zullen ze in specifieke omstandigheden in een depressie worden gedreven.

Patiënten met een dergelijke serotonine gerelateerde depressie blijken zeer goed te reageren op een behandeling met selectieve serotonine-heropnameremmers. Verder kan het gebruik van een onderhoudsdosering de stressgevoeligheid verlagen en zo dus profilactisch werken.

Fava: Anger attacks, an atypical presentation of depressive disorder

Ook dr. M. Fava van de Harvard Medical School beschrijft een subtype van depressie met een onvermogen om adequaat met angst en agressie om te gaan. Vanaf 1990 doen Fava et al onderzoek naar de behandeling van woedeaanvallen bij depressieve patiënten. Hij heeft verschillende casussen beschreven van patiënten met woedeaanvallen. Het gaat hier om een subtype van depressie met een onvermogen om adequaat met angst en agressie om te gaan. Deze patienten rapporteerden herhaaldelijk terugkerende korte episodes met een hoog niveau van autonome opwinding, vergelijkbaar met mensen die een paniekaanval doormaken: zweten, hartkloppingen en een gevoel de controle te verliezen. Ondanks de angst voor controleverlies maakten deze personen melding van boosheid en de neiging anderen aan te vallen. De mate van boosheid was niet passend bij de situatie en patiënten beleefden de boosheid als niet bij zichzelf horend. Bij patiënten waar Fava onderzoek bij gedaan heeft was er geen sprake van een persoonlijkheids-stoornis en verder reageerden deze personen goed op medicatie.

Als oorzaak van de woedeaanvallen wordt gedacht aan een hyposerotonerg centraal zenuwstelsel. Resultaten van onderzoek doen vermoeden dat er bij dit subtype van depressie (met woedeaanvallen) er een grotere serotonerge disregulatie aanwezig is dan bij depressieve patienten zonder woedeaanvallen. Fava heeft aangetoond dat in 53-71 % van de gevallen een behandeling met fluoxetine (Prozac) de woedeaanvallen deed verdwijnen.